O’rnatish va birinchi loyiha — konspekt

Bu modulda ish muhiti noldan tayyorlandi: Python va Django o’rnatildi, birinchi loyiha yaratildi, uning fayllari tahlil qilindi va loyiha ichida app tushunchasi bilan tanishildi.

Python va Django o’rnatish

Django — Python paketi, shuning uchun avval Python kerak (python.org saytidan yuklab olinadi; o’rnatishda Windows’da "Add Python to PATH" belgisini qo’yish muhim). Python bilan birga pip — paket o’rnatuvchi keladi. Django shu orqali o’rnatiladi:

python -m pip install Django

O’rnatilganini tekshirish:

django-admin --version

Natija:

5.0.4

Tez-tez uchraydigan xato: django-admin: command not found. Bu odatda Python PATH’ga qo’shilmagani yoki terminal qayta ochilmagani belgisi — terminalni yopib qayta oching, bo’lmasa Python’ni PATH bilan qayta o’rnating.

Loyiha yaratish

Yangi loyiha django-admin yordamida yaratiladi:

django-admin startproject birinchi_loyiha

Buyruq quyidagi tuzilmani hosil qiladi:

birinchi_loyiha/
    manage.py
    birinchi_loyiha/
        __init__.py
        settings.py
        urls.py
        asgi.py
        wsgi.py

Tashqi papka — shunchaki idish; ichki, loyiha nomidagi papka esa sozlamalar paketi. Bu ikki papkaning nomi bir xil bo’lgani boshida chalg’itadi — ichkarisida settings.py bori sozlamalar paketi ekanini eslab qoling.

IDE o’rnatish

Kod uchun muharrir sifatida VS Code (yoki PyCharm) ishlatiladi. VS Code’da Python kengaytmasini o’rnatish kifoya — u sintaksisni bo’yaydi, xatolarni chizadi va avtoto’ldirish beradi. Loyihani muharrirda tashqi papkadan (manage.py turgan joydan) oching — barcha buyruqlar shu papkada ishga tushiriladi.

Loyiha fayllarining vazifalari

Fayl	Vazifasi
`manage.py`	Loyihani boshqarish buyruqlari kirish nuqtasi (server, migratsiya va h.k.)
`settings.py`	Loyihaning barcha sozlamalari: app’lar ro’yxati, baza, til, vaqt zonasi
`urls.py`	Loyihaning bosh URL jadvali — qaysi manzil qaysi kodga borishi
`wsgi.py` / `asgi.py`	Production serverlar uchun kirish nuqtalari (hozircha tegilmaydi)
`__init__.py`	Papkani Python paketi deb belgilaydigan bo’sh fayl

Kursning bu bosqichida asosan settings.py va urls.py bilan ishlanadi.

Development serverni ishga tushirish

Django o’z ichida o’quv-sinov serveri bilan keladi:

python manage.py runserver

Natija:

Starting development server at http://127.0.0.1:8000/
Quit the server with CONTROL-C.

Brauzerda http://127.0.0.1:8000 ochilsa, raketa tasvirlangan "The install worked successfully!" sahifasi ko’rinadi. Server kodni kuzatib turadi: faylni saqlashingiz bilan o’zi qayta yuklanadi — har o’zgarishdan keyin qo’lda o’chirib-yoqish shart emas.

Tez-tez uchraydigan xatolar: buyruqni manage.py turmagan papkada ishga tushirish (can’t open file 'manage.py') — to’g’ri papkaga cd qiling; port bandligi (That port is already in use) — boshqa terminaldagi serverni to’xtating yoki python manage.py runserver 8080 bilan boshqa portda oching.

Django app tushunchasi

Django’da loyiha (project) — butun veb-sayt: sozlamalar va bir nechta app yig’indisi. App — bitta vazifaga javob beradigan mustaqil modul: masalan, blog app’i, foydalanuvchilar app’i, to’lovlar app’i. Kichik saytda bitta app yetarli, lekin tuzilma boshidanoq shu bo’linishga o’rgatadi.

	Loyiha (project)	App
Nima?	Sayt yig’indisi: sozlamalar + app’lar	Bitta funksional bo’lak
Nechta bo’ladi?	Bitta	Bir nechta bo’lishi mumkin
Qanday yaratiladi?	`django-admin startproject`	`python manage.py startapp`

Yangi app yaratish:

python manage.py startapp darslar

Yaratilgan app’ni tahlil qilish

startapp quyidagi fayllarni hosil qiladi:

darslar/
    admin.py      # admin panel sozlamalari
    apps.py       # app konfiguratsiyasi
    models.py     # ma'lumot modellari (keyinroq)
    tests.py      # testlar
    views.py      # so'rovlarga javob beradigan kod
    migrations/

Bu bosqichda eng muhim fayl — views.py: keyingi modulda birinchi view funksiyalari aynan shu yerda yoziladi. App yaratilgach, u loyihaga tanishtiriladi — settings.py dagi INSTALLED_APPS ro’yxatiga qo’shiladi:

INSTALLED_APPS = [
    "django.contrib.admin",
    "django.contrib.auth",
    # ...
    "darslar",
]

Tez-tez uchraydigan xato: app’ni INSTALLED_APPS ga qo’shishni unutish. Dastlabki oddiy view’lar bunda ham ishlagani uchun xato keyinroq (template yoki model ishlatilganda) chiqadi va sababini topish qiyin bo’ladi — app yaratdingizmi, darhol ro’yxatga qo’shing.

Amaliyot

django-admin --version va python --version buyruqlari ishlashini tekshiring.
kino_sayt nomli yangi loyiha yarating, serverni ishga tushiring va brauzerda ochilganini ko’ring.
Serverni 8080 portda qayta ishga tushiring.
Loyihada filmlar nomli app yarating va uni INSTALLED_APPS ga qo’shing. views.py va settings.py fayllarini ochib, ichidagilarni o’qib chiqing.

Modul bo’yicha bilimingizni quyidagi test bilan mustahkamlang.